c2031e4e76e5ec58e72e3e55917dc08b
  W niniejszej pracy zostały określone i poddane analizie: charakter oraz rola idei narodu w ideologii członków obozu narodowego II RP. Ponadto zobrazowano pomysły na wizję państwa narodowego w oparciu o literaturę o tematyce narodowej.
  W ramach wstępu należy wyjaśnić, iż obóz narodowy to środowisko społeczno-polityczne, zrzeszające organizacje i stowarzyszenia o ideologicznym profilu nacjonalistyczno-chrześcijańskim. Polskich wyznawców tej odmiany nacjonalizmu nazywa się narodowcami. Ideologia ruchu narodowego stale ewoluuje na przestrzeni lat, a jej rozkwit można zauważyć w książkach, broszurach oraz artykułach prasowych wydawanych przez jej twórców polityczno-filozoficznych. Dodatkowo, najważniejsze elementy składające się na ideologie poszczególnych ruchów, znaleźć można  w przyjętych deklaracjach ideowych danych organizacji.
  Za początek ruchu narodowego uważa się powstanie w 1887 roku dwóch tajnych organizacji Ligi Polskiej, założonej w Genewie przez weterana powstania styczniowego Zygmunta Miłkowskiego i Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, założonego w Krakowie, przez Zygmunta Balickiego. W okresie II RP, obóz głównie współtworzyły takie organizacje jak: Związek Ludowo-Narodowy, Związek Akademicki Młodzież Wszechpolska, Narodowa Organizacja Kobiet, Narodowa Organizacja Gimnazjalna, Obóz Wielkiej Polski, Ruch Młodych OWP, Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Wielkiej Polski, Obóz Narodowo-Radykalny, Obóz Narodowo-Radykalny ABC, Ruch Narodowo-Radykalny Falanga, Narodowy Związek Polskiej Młodzieży Radykalnej, Związek Młodej Polski, Obóz Wszechpolski. Pierwszymi twórcami ideologii obozu narodowego byli Jan Ludwik Popławski, Zygmunt Balicki oraz Roman Dmowski. Mieli oni ogromny wpływ na kształtowanie się poglądów u kolejnego pokolenia narodowców. Kontynuatorem i adaptatorem ideologii narodowej u ,,młodego pokolenia’’ został Roman Dmowski. Określenie ,,młode pokolenie” oznacza to pokolenie narodowców, które rodziło się na przełomie XIX i XX wieku oraz podczas I wojny światowej, a swoją aktywność ideologiczno-polityczną wykazywali się w okresie II RP. Ich przedstawicielami byli: Henryk Rossman, Jan Karolec, Jędrzej Giertych, Adam Doboszyński, Władysław Jan Grabski, Jan Mosdorf, Stanisław Grzelecki, Bolesław Piasecki, Roman Rybarski, Wojciech Wasiutyński, Jan Karolec, Julius Sas-Wisłocki, Marian Reutt.
  Żeby zrozumieć interpretacje zagadnień narodu i państwa w koncepcjach ideologicznych ideologów obozu narodowego II RP, trzeba najpierw zastanowić się nad istotą syntezy idei katolickich z ideami nacjonalistycznymi w doktrynie myśli narodowców. W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości w obrębie obozu zaczyna się wyraźny zanik tendencji pozytywistycznych na rzecz katolickich. Przykładem tego może być wydana w 1921 roku książka członka Ligi Narodowej Ludwika Bujalskiego pt. ,,Kamień Węgielny’’. Autor sprzeciwiał się w niej wszelkim przeżytkom ,,materialistycznego pozytywizmu”. W polskim społeczeństwie doszukiwał się on spadku popularności filozofii pozytywistycznej, w konsekwencji postulując powiązanie zasad programu nacjonalistycznego z doktryną katolicką i odżegnanie się od ducha przemijającej już epoki, która bynajmniej nie kładła nacisku na ,,konieczność religijnej uprawy duszy”. Bujalski proponował model Polaka-katolika i podkreślał, że ,,od niepamiętnych czasów ujęcie patriotyzmu miało charakter religijny a służba narodowi, to służba Bogu”. Wraz z upływem lat ideologia obozu narodowego coraz bardziej ewoluuje, zmierzając w kierunku wyznaczonym przez postulaty Kościoła Katolickiego. W marcu 1922 roku podczas oficjalnego założycielskiego zjazdu Młodzieży Wszechpolskiej została ogłoszona deklaracja ideowa, w której znajduje się istotne sformułowanie: ,,Naród jest najwyższym dobrem, jakie mamy. Wszelkie fakty i zagadnienia z dziedziny etyki i polityki muszą być rozpatrywane i sądzone wyłącznie z punktu widzenia narodowego”[1]. W deklaracji najbardziej dominującą wartością jest naród. Według niej moralność społeczna i postępowanie ludzkie powinno być oceniane w oparciu o celowość dobra narodowego. Zmiana takiego podejścia do kwestii etycznych następuje w 1925 roku. Świadczy o tym uchwalona nowa deklaracja ideowa. W miejsce ustępu określającego naród jako najwyższą wartość czytamy: ,,Wierzenia i uczucia religijne są ważnym źródłem siły moralnej społeczeństwa oraz rękojmią jego wysokiego poziomu etycznego. Kościół katolicki, jako religia ogromnej większości narodu polskiego, winien zajmować w jego życiu religijnym stanowisko przodujące”[2]. Druga deklaracja pozbawia naród pozycji absolutu, a kanony życia społecznego Polaków podporządkowuje naukom Kościoła. Od grudnia 1926 roku, czyli zjazdu inaugurującego Obozu Wielkiej Polski poglądy te wśród narodowców pozostają bez zmian. Podczas zjazdu została zaprezentowana wybitna broszura programowa autorstwa twórcy OWP Romana Dmowskiego pt. ,,Kościół, naród i państwo’’. Publikacja wywarła ogromny wpływ na opinię narodowców[3]. Dmowski doprowadził do ostatecznej formy zsyntezowanej ideologii katolicyzmu z nacjonalizmem w programie narodowym. ,,Katolicyzm – pisał − nie jest dodatkiem do polskości, zabarwieniem jej na pewien sposób, ale tkwi w jej istocie, w znacznym stopniu stanowi jej istotę. Usiłowanie oddzielenia u nas katolicyzmu od polskości, oderwania narodu od religii i Kościoła, jest niszczeniem samej istoty narodu”[4]. Kolejne deklaracje ideowe organizacji narodowych były tworzone w tym samym duchu.
  Jedne z pierwszych interpretacji na temat narodu można znaleźć w książce Romana Dmowskiego pt. ,,Myśl nowoczesnego Polaka”. Według niego naród nie jest tylko zbiorem jednostek, mówiących pewnym językiem i zamieszkałym określony obszar, ale jest przede wszystkim więzią społeczną łączącą pokolenia wspólną historią, tradycją i zwyczajami[5]. Działacz endecji- Michał Pawlikowski- widział naród jako ,,poszerzoną rodzinę” i określał go mianem ,,rodziny rodzin”[6]. Z kolei Władysław Jan Grabski uważał, że naród nie jest koniecznością ewolucyjną, lecz wyższym szczeblem w hierarchii ludzkości. Natomiast publicysta Stanisław Grzelecki zauważył, że niezbędnym warunkiem powstania narodu jest jedność psychiczna, na którą składają się świadomość wspólnych celów i poczucie solidarności z resztą[7]. Endecki ideolog Roman Rybarski uważał, że naród to ,,wspólność wytworzona przez szereg odrębnych cech i właściwości, charakteryzujących jego członków, wyposażona w świadomość swej odrębności”[8]. W koncepcji Dmowskiego naród był traktowany, jako jeden społeczny organizm obdarzony wspólną świadomością, poczuciem wewnętrznej jedności i podobnie jak organizm ludzki posiadał uczucia, ideały, indywidualność oraz charakter narodowy[9]. Grzelecki uzupełnił, że jednostka wchodząca w skład narodu, tak samo jak komórka organizmu musi żyć i działać poprawnie, aby umożliwić właściwe działanie całości[10]. Dmowski podnosił także, iż naród posiada ,,duszę narodową’’, która jest stale tworzona przez szereg pokoleń jednej organizacji państwowej[11]. Według niego Polakiem mógł być każdy, kto się w ten sposób deklarował oraz czuł przywiązanie do Polski, a pozycję w hierarchii społecznej narodu powinien wyznaczać poziom zaangażowania jednostki w sprawy narodowe. Świadczy o tym słynne jego powiedzenie: ,,Jestem Polakiem – więc mam obowiązki polskie: są one tym większe i tym silniej się do nich poczuwam, im wyższy przedstawiam typ człowieka”[12]. Uważał także, że naród polski nie posiada jednolitego typu rasowego, lecz jest mieszaniną głównie słowiańskiego z domieszką ,,germańskich różnego pochodzenia, od górnoniemieckich do skandynawskich, fińskich w ogromnej liczbie, litewskich, tatarskich, mongolskich itd.”[13]. Ideolodzy OWP wierzyli w możliwość akulturacji innych narodów, ale tylko podobnych etnicznie polskiemu tj. Rusini, czy Białorusini. Natomiast mniejszość żydowska licznie mieszkająca w Polsce, nie nadawała się do asymilacji ze względu na zbyt dużą odmienność kulturową od polskiej[14]. Jedyne różnice poglądowe odnośnie narodu wśród narodowców można zauważyć w opiniach na temat charakteru narodowego Polaków. Tylko w publikacjach Ruchu Narodowo-Radykalnego ,,Falanga” znajdują się negatywne komentarze, dotyczące polskiego charakteru. Falangiści dodatkowo proponowali przebudowę narodowego typu charakteru Polaków na bardziej ambitny[15].
  Pojęcie państwa narodowego, jako postulatu koniecznego do spełnienia jest właściwe dla wszystkich ideologii nacjonalistycznych. O ile w systemie demokracji liberalnej wystarcza model państwa reprezentującego interesy wszystkich jego obywateli, to w wypadku koncepcji o charakterze nacjonalistycznym jest już inaczej. Państwo narodowe, jako najwyższa struktura organizacyjna danego narodu, musi się opierać na narodzie, który powołał je do życia. Natomiast członkowie innych narodowości, żyjących w jego granicach, a także będących jego obywatelami z natury rzeczy mają już inną relację z tym państwem, która może okazać się antagonistyczna oraz przybierać bierną lub aktywną formę. W takim przypadku dana mniejszość narodowa niekoniecznie będzie spełniać w stosunku do państwa takich samych ról, jak naród, który je stworzył. Według działacza Obozu Wielkiej Polski oraz Stronnictwa Narodowego, Jędrzeja Giertycha, celem państwa narodowego – w przeciwieństwie do państwa demokratycznego – nie jest działanie na rzecz interesów ,,sumy jednostek”, jaką stanowili wszyscy jego obywatele, w drodze wypełniania ich woli poprzez mechanizmy systemu parlamentarnego, ale ,,służba interesom narodu”[16]. Z pośród mniejszości narodowych wyjątkowo upośledzona miała zostać ludność żydowska poprzez skazanie na stopniową emigrację. Członków innych narodów zamierzano traktować analogicznie do traktowania mniejszości polskiej w danych państwach[17]. Podobnie w deklaracji ideowej Obozu Narodowo-Radykalnego z 1934 roku zostają sformułowane zasady, dotyczące wyglądu państwa narodowego. Pod deklaracją oprócz głównego autora Jana Mosdorfa podpisali się wszyscy członkowie Komitetu Organizacyjnego ONR, w którego skład wchodzili Władysław Dowbor, Tadeusz Gluziński, Jan Jodzewicz, Mieczysław Prószyński, Tadeusz Todleben, Wojciech Zalewski oraz Jerzy Czerwiński. Członek partii Związku Ludowo-Narodowego Stanisław Grabski, jako jeden z pierwszych w obozie narodowym postulował, aby tylko przedstawiciele narodu polskiego wybierali prezydenta oraz izbę wyższą parlamentu, która posiadałaby wyłączność na załatwianie najważniejszych spraw tj. polityka zagraniczna, obronność, organizacja władzy państwa i samorządów lokalnych oraz wychowanie narodowe[18]. Jędrzej Giertych proponował korporacyjny rodzaj ustroju państwa o zdecentralizowanym skupieniu władzy w kierunku samorządów. Organem kontrolnym miałoby być ,,najlepsze skrzydło opinii publicznej”, które kontrolowałoby władze państwowe[19]. Na temat ustroju państwowego wypowiadał się także główny ideolog gospodarczy ,,młodej endecji” Adam Doboszyński. W jego projekcie państwo miałoby się składać z dwóch sektorów. Pierwszym byłby ,,aparat’’ jako administracja państwowa, a drugim ,,żywe niezbiurokratyzowane siły społeczne”, które byłyby zorganizowane w systemie samorządów i korporacji. Oba sektory powinny łączyć się na szczycie tworząc ,,naczelne władze zorganizowanego narodu”[20]. W prasie Obozu Narodowo-Radykalnego ,,ABC’’ proponowano zastosowanie zasady zbiorowego kierownictwa politycznego[21]. Ucieleśnieniem tego miałaby być ,,organizacja polityczna narodu”. Członkostwo miało być dobrowolne i otwarte dla każdego, oprócz przedstawicieli narodowości żydowskiej. Jej uczestnikiem mógł być każdy, kto dobrowolnie podjąłby się spełnienia obowiązków większych niż te, które wykonuje normalnie obywatel. Obowiązki takie to w przypadku lekarza bezpłatna opieka nad ubogim, a rolnika honorowy dozór nad lasem, czy udział w ochotniczej straży pożarnej[22]. Tylko członkowie ,,organizacji politycznej narodu” mieli posiadać prawa polityczne, takie jak: prawo wyborcze, możliwość zajmowania się pracą dziennikarską i piastowania wszelkich stanowisk publicznych. Miała obowiązywać ich też zasada surowszej odpowiedzialności za przestępstwa i niewykonywanie obowiązków. Dla uczestników organizacji miała także zostać wprowadzona odpowiedzialność za czyny, które nie są przestępstwami w znaczeniu prawa, ale są sprzeczne z polskimi pojęciami etycznymi[23]. W modelu ustroju państwa proponowanego przez Obóz Narodowo-Radykalny ,,ABC” wyodrębniono trzy ośrodki władzy, które stanowiły: Naczelnik Państwa, Senat i Rada Ministrów. Naczelnym organem politycznym miał być Senat rozbudowywany przez kooptację. Senat miałby ustalać zasadnicze wytyczne polityki państwa, a także przysługiwałyby mu funkcje ustawodawcze[24]. Senat wyłaniałby rząd w postaci Rady Ministrów, mianowany następnie przez Naczelnika Państwa. Zadaniem Rady Ministrów miałoby być prowadzenie bieżących spraw politycznych. Rada miała być odpowiedzialna przed Senatem i Sejmem, wybieranym przez członków ,,organizacji politycznej narodu”. Rząd mógłby być odwołany wyłącznie w czasie sesji budżetowej, na żądanie Senatu większością zwykłą, a na żądanie Sejmu większością 2/3 głosów. Naczelnik Państwa miałby być reprezentantem Rzeczypospolitej przez okres kilkuletniej, bądź nawet dożywotniej kadencji. Procedura jego wyboru polegać miała na przedstawieniu przez Senat jednego kandydata, który musiałby być aprobowany przez kolegium wyborcze, obejmujące cały naród. Dodatkowo, procedurze zaprzysiężenia i udzielenia autorytetu Głowie Państwa przez społeczeństwo,  miały towarzyszyć obrzędy religijne, a nawet koronacja. Jednakże, Naczelnik nie miał być władzą zwierzchnią, lecz wyłącznie elementem jednoczącym naród oraz pełniącym funkcje reprezentacyjne[25]. System sądownictwa miałby zostać podzielony na dwa działy. Jeden dział zajmowałby się sprawami trudnymi, a drugi dział pod postacią sądów honorowych w stowarzyszeniach i korporacjach zawodowych, zajmowałby się sprawami łatwymi, które nie dotyczą kwestii polityki [26]. Zamiast Ministerstwa Sprawiedliwości proponowano powołać instytucję Prezesa Sądu Najwyższego, którego mianowałby Naczelnik Państwa, spośród kandydatów zaproponowanych przez Ogólne Zebranie Sądu Najwyższego[27]. Planowano przeprowadzić decentralizację władzy poprzez zwiększenie zakresu kompetencji organów samorządu terytorialnego. Jednak większe kompetencje miały posiadać samorządy tych regionów, gdzie społeczeństwo było lepiej rozwinięte i zorganizowane, natomiast te, gdzie występowało to słabiej, miały posiadać kompetencje nieco mniejsze[28]. Ruch Narodowo-Radykalny ,,Falanga” postulował społeczeństwo wybitnie zhierarchizowane. Jeden z głównych ideologów RNR Wojciech Wasiutyński, za podstawę hierarchii narodowej uznał „cnotę narodową, czyli możliwie najpełniejsze rozwinięcie dodatnich cech charakteru narodowego w człowieku”. Należałoby ją mierzyć korzystając z próby ofiarności na rzecz narodu, a następnie przeanalizować pod względem wyników pracy[29]. Całokształt życia politycznego miałaby wypełniać także ściśle zhierarchizowana Organizacja Polityczna Narodu, do której przynależność miała być dobrowolna. Funkcjonowanie jej polegałoby na mianowaniu niższych szczebli przez wyższe, na jednostkowym kierownictwie i odpowiedzialności oraz na stawianiu coraz wyższych wymagań wobec osób pełniących coraz ważniejsze funkcje w ramach organizacji[30]. Członkowie OPN-u mieli posiadać monopol na działalność polityczną w państwie, a jej najwyższe władze miały wchodzić w skład Senatu. Sejm, który składałby się z przedstawicieli samorządów terytorialnych i zawodowych pełniłby funkcję kontrolną[31]. System sądowniczy miałby zostać podzielony na dwa działy sądownicze. Dział sądownictwa rządowego miałby być ważniejszy od działu sądownictwa gospodarczego, który byłby powiązany z samorządem gospodarczym. Aby uniezależnić sądownictwo od władzy państwowej Wasiutyński proponował oddanie kontroli nad systemem sądowniczym w ręce korporacji sądowniczych[32].
  Jeżeli chodzi o opinie na temat koncepcji gospodarczych ideologów obozu narodowego, to często zauważalna jest krytyka kapitalizmu i komunizmu; z tego względu, że są to systemy ekonomiczne o charakterze materialistycznym. Obie doktryny ekonomiczne były uważane za sprzeczne z moralnością katolicką[33]. Te rodzaje organizacji gospodarczych państwa kojarzyli z niewolnictwem pracy. Dla nich gospodarka państwa miała służyć interesowi narodu. Własność prywatna była przez nich interpretowana w sposób specyficzny. Narodowcy głosili pogląd, zakładający obciążenie własności prywatnej hipoteką społeczną. Różnice w postrzeganiu między poszczególnymi grupami narodowymi, polegały na dopuszczeniu różnego stopnia tego obciążenia[34].  W programach gospodarczych ruchu narodowego ważnym zagadnieniem, było dopuszczenie poziomu interwencjonizmu państwowego. Falangiści uważali, że całość życia gospodarczego powinna być nadzorowana przez jeden scentralizowany ośrodek grupujący wszystkich członków narodu, czyli wspomnianą wyżej Organizacje Polityczną Narodu[35]. W ich koncepcji inicjatywa prywatna sprowadzałaby się do roli czynnika ograniczającego się do troski o przebieg lokalnego procesu produkcyjnego i ponoszenia odpowiedzialności za jego sprawność[36]. Według Adama Doboszyńskiego państwo powinno zajmować się tylko realizowaniem niezbędnych dla społeczeństwa inwestycji, które wymagają wielkiego kapitału takich jak zbrojenia, regulacja rzek itp. Pozostałe sektory produkcji znajdowałyby się w rękach prywatnych. Państwo nie ingerowałoby w rozdział dochodu społecznego a jedynie występowałoby w roli rozjemcy. Inny przedstawiciel narodowej demokracji Roman Rybarski, jako liberał gospodarczy wykazywał inne podejście do etatyzmu gospodarczego. Uważał, że to zbytni interwencjonizm państwowy powoduje kryzys gospodarczy[37]. Narodowcy zauważali negatywne dla życia gospodarczego skutki nadmiernej koncentracji kapitału – szczególnie zagranicznego- przez nieliczne jednostki lub przedsiębiorstwa. Rybarski zalecał wyzwolenie się z zależności od kapitału obcego na drodze budowania własnego szczególnie prywatnego. Był zwolennikiem kapitału rodzimego, działającego w myśl zasad działającego w myśl zasad ekonomi liberalnej[38]. Kapitał według Doboszyńskiego nie powinien się koncentrować lecz rozkładać na ,,pracujący ogół”. Duże zakłady przemysłowe proponował upaństwowić, aby z czasem osiągnęły status własności grupowej. Postulowany proces przemian miałby przebiegać dłuższy czas, aby nie spowodować wstrząsów gospodarczych. Według rosmanowców proces uspołeczniania wielkich przedsiębiorstw miałby przebiegać stopniowo. Pierwszym krokiem miało być upaństwowienie kluczowych dla państwa dziedzin gospodarki, czyli przemysłu kluczowego dla gotowości obronnej kraju, ale także górnictwo, hutnictwo, elektrownie. Przechodzenie od upaństwowienia do uspołecznienia, miało polegać na możliwości uzyskania przez pracownika prawa do współwłasności przedsiębiorstwa i współodpowiedzialności za losy przedsiębiorstwa. Aby było to możliwe, musiałaby zostawać potrącana część zarobków na ubezpieczenie emerytalne, które zostawałoby w przedsiębiorstwie, jako udział pracownika. Proces regularnego wpłacania prowadziłby do tego, że po pewnym czasie pracownik stałby się współudziałowcem przedsiębiorstwa z prawem wyboru władz[39]. Przebudowa tak rozumianego ustroju gospodarczego miała rozpocząć się od upaństwowienia banków. Będący własnością państwa Bank Polski, posiadałby pełną autonomie, a pozostałe banki przeszłyby na własność związanych z nimi grup społecznych, np. bank rolniczy byłby własnością rolników, bank dający pożyczki handlowe byłby własnością kupców[40]. Falangiści byli zwolennikami przejęcia przez państwo bezpośredniej kontroli nad systemem bankowym w postaci jego nacjonalizacji[41]. W koncepcji gospodarczej Doboszyńskiego jak i Obozu Narodowo-Radykalnego ,,ABC” nowy ład gospodarczy miałby głównie opierać się na średnich i drobnych przedsiębiorstwach, podczas gdy wielkie przedsiębiorstwa pozostałyby tylko tam, gdzie jest to niezbędne ze względów gospodarczych[42].
  Reasumując, mimo wielu elementów łączących ruch narodowy, powyższe zestawienie nie pozwala stwierdzić, jakoby wszystkie w/w grupy posiadały tożsame poglądy ustrojowo-gospodarcze. W każdym stronnictwie, nawet w oparciu o jedną ideologię, dana grupa tworzy własną doktrynę, która stanowi podłoże jej działania i kształtuje system wartości. Należy zwrócić także uwagę, iż postrzeganie zagadnienia narodu nie miało stałego charakteru, lecz ewoluowało na przestrzeni lat, tworząc przy tym wiele koncepcji, które stanowią po dziś dzień źródło inspiracji dla współczesnego ruchu narodowego.

Opracował:

Damian Nowak

 

 Przypisy:
[1] Cyt. Za Bogumił Grott, Dylematy polskiego nacjonalizmu, Warszawa 2015, s. 130.
[2] Cyt. Za G. Radomski, M. Strzelecki, W. Wojdyło, M. Zamojska, Antologia polskiej myśli politycznej okresu dwudziestolecia międzywojennego, Toruń 2015, s. 87-88.
[3] Krzysztof Kawęcki, Działalność i myśl społeczno-polityczna Obozu Narodowo-Radykalnego ABC 1934-1939, wyd. 1
[4] Roman Dmowski, Kościół, naród i państwo, Warszawa 1927.
[5] Roman Dmowski, Myśl nowoczesnego Polaka, wyd. 4 z 1933r., s. 21.
[6] Michał Pawlikowski, Nacjonalizm i katolicyzm, „Głos”, nr. 1 z 1936 r.
[7] Stanisław Grzelecki, Co to jest naród?, „Nowy Ład”, nr. 1 z 1938 r.
[8] Cyt. Za Arkadiusz Meller, Patryk Tomaszewski, Życie i śmierć dla narodu. Antologia myśli narodowo-radykalnej z lat 30. XX wieku, wyd. 2, Warszawa 2011.
[9] Roman Dmowski, Myśl nowoczesnego Polaka, wyd. 4 z 1933r., s. 36.
[10] Stanisław Grzelecki, Co to jest naród?, „Nowy Ład”, nr. 1 z 1938 r.
[11] Roman Dmowski, Myśl nowoczesnego Polaka, wyd. 4 z 1933r., s. 105.
[12] Tamże, s. 21.
[13] Tamże, s. 38.
[14] Deklaracja Ideowa Obozu Wielkiej Polski, Warszawa 1932.
[15] Bolesław Piasecki, Przełom narodowy, ,,Ruch młodych”, nr.20 z 1937r.
[16] Jędrzej Giertych, O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938, s. 21.
[17]Tamże, s. 224.
[18] Stanisław Grabski, Państwo narodowe, Lwów 1929, s. 169-174.
[19] Jędrzej Giertych, O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938, s. 211.
[20] Adam Doboszyński, Gospodarka narodowa, Warszawa 1934, s. 197.
[21] Jan Karolec, Ani dyktatura, ani monarchia, ,,Nowy Ład”, nr. 5 z 1936r.
[22] Jan Karolec, Organizacja Narodu, ,,ABC” nr. 61 z 29 II 1936r.
[23] Jan Karolec, Ustrój polityczny Narodu, Warszawa 1938, s. 15.
[24] Tadeusz Gluziński, Rząd a przedstawicielstwo ludności, ,,Nowy Ład”, nr. 2 z 1935r.
[25] Jan Karolec, Ustrój polityczny Narodu, Warszawa 1938, s. 16-21.
[26] Julius Sas-Wisłocki, Sądy przysięgłych, ,,Nowy Ład”, nr. 5 z V 1937.
[27] Jan Karolec, Ustrój polityczny Narodu, Warszawa 1938, s. 26.
[28] Jan Karolec, Ustrój polityczny Narodu, Warszawa 1938, s. 28-29.
[29] Wojciech Wasiutyński, Naród rządzący, Warszawa 1935, s. 26.
[30] Zasady programu narodowo-radykalnego, Warszawa 1937r., s. 1-6.
[31] Wojciech Wasiutyński, Naród rządzący, Warszawa 1935, s. 41.
[32] Wojciech Wasiutyński, Naród rządzący, Warszawa 1935, s. 45.
[33] Marian Reutt, ,,Człowiek i naród w gospodarstwie”, Ruch Młodych, nr. 2 z 1935r., Wojciech Zalewski, Polska bez proletariatu, Warszawa 1937, s. 4-6, Adam Doboszyński, Pielenie chwastów, ,,Nowy Ład”, 1932.
[34] Adam Doboszyński, Pielenie chwastów, ,,Nowy Ład”, 1932; Deklaracja Obozu Narodowo-Radykalnego z IV 1934r.; Wojciech Zalewski, Myśl radykalna w programie gospodarczym, Nowy Ład”, nr 6 z XII 1935;
[35] Bolesław Piasecki, Wytyczne Narodowo-Radykalnej myśli gospodarczej, ,,Falanga” z 1937r.
[36] Marian Reutt, O inicjatywie prywatnej, ,,Ruch Gospodarczy”, nr. 6 z 1937r.
[37] Roman Rybarski, Przyszłość gospodarcza świata, Warszawa 1933, s. 209.
[38] Roman Rybarski, Podstawy narodowego programu gospodarczego, Warszawa 1934, s. 73.
[39] Wojciech Zalewski, Polska bez proletariatu, Warszawa 1937, s. 23-25.
[40] Jan Karolec, Uspołecznienie kredytu, ,,Nowy Ład” nr. 3 z III 1937.
[41] Bolesław Piasecki, Wytyczne Narodowo-Radykalnej myśli gospodarczej, ,,Falanga” z 1937r.
[42] Jan Karolec, Konieczność głębokich przemian, ,,Nowy Ład” nr. 5 z V 1937, Adam Doboszyński, Gospodarka narodowa, Warszawa 1934, s. 199.